Μέρος του προγράμματος «Ο μουσικός πίσω από τον ήχο»
Το μάθημα εντάσσεται στο πρόγραμμα ολοκληρωμένης υποστήριξης μουσικών και καλλιτεχνών του Ωδείου Μουσικοί Ορίζοντες. Με ιδιαίτερη μέριμνα για τους επαγγελματίες και όσους προετοιμάζονται για μια επαγγελματική πορεία, συνδέουμε την καλλιτεχνική εκπαίδευση με τη σωματική φροντίδα, τη σκηνική προετοιμασία και την ανάπτυξη προσωπικών εργαλείων διαχείρισης των απαιτήσεων του επαγγέλματος. Στόχος μας είναι οι μουσικοί να αποκτούν από νωρίς εφόδια για μια δημιουργική και μακρόχρονη διαδρομή.
Το πρόγραμμα περιλαμβάνει φυσικοθεραπεία για μουσικούς, τεχνική Alexander, μέθοδο Feldenkrais, Tai Chi και Qigong, μέθοδο ακουστικο-ψυχο-φωνολογίας Alfred Tomatis, Breathwork, Yoga για μουσικούς, μουσικοθεραπεία, διαχείριση σκηνικού άγχους, προετοιμασία για ακροάσεις και συναυλίες (performance coaching), καθώς και σωματική προετοιμασία και τεχνικές αποφόρτισης μετά τη μελέτη και τις εμφανίσεις.
Μέσα από μαθήματα και συνεργασίες με εξειδικευμένους επαγγελματίες, κάθε συμμετέχων μπορεί να αναζητήσει την υποστήριξη που ανταποκρίνεται στις ανάγκες του. Οι διαφορετικές προσεγγίσεις διατηρούν τον ιδιαίτερο εκπαιδευτικό ή θεραπευτικό τους ρόλο και συνδέονται με έναν κοινό προσανατολισμό: τη φροντίδα του ανθρώπου που δημιουργεί, πίσω από κάθε ήχο και κάθε σκηνική παρουσία.
Διαχείριση σκηνικού άγχους
Σωματική προετοιμασία, σκηνική παρουσία & αποφόρτιση για μουσικούς και τραγουδιστές
«Στη μελέτη μου μπορώ να το κάνω. Γιατί στη σκηνή αλλάζει;»
Έχεις προετοιμαστεί, γνωρίζεις το έργο, έχεις δουλέψει τις δύσκολες φράσεις. Κι όμως, λίγο πριν βγεις στη σκηνή, η καρδιά χτυπά πιο γρήγορα. Η αναπνοή γίνεται κοντή, οι ώμοι σηκώνονται, τα χέρια σφίγγουν ή τρέμουν. Η προσοχή μετακινείται από τη μουσική στο τι μπορεί να πάει λάθος: «Θα θυμηθώ; Θα τα καταφέρω; Τι θα σκεφτούν για μένα;»
Μπορεί να συνεχίζεις να παίζεις ή να τραγουδάς, αλλά να αισθάνεσαι ότι έχεις χάσει την επαφή με το σώμα σου. Κάτι που στη μελέτη ήταν φυσικό, τώρα απαιτεί προσπάθεια. Προσπαθείς περισσότερο, σφίγγεσαι περισσότερο και δυσκολεύεσαι να ξαναβρείς την ελευθερία σου.
Το μάθημα ξεκινά από αυτές τις πραγματικές στιγμές του μουσικού. Μέσα από σωματική προετοιμασία, πρακτικές αναπνοής, εξάσκηση της προσοχής και προσομοίωση σκηνικών συνθηκών, χτίζουμε προσωπικά εργαλεία για πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την εμφάνιση.
Όταν όλη η προσοχή βρίσκεται στο όργανο
«Σκέφτομαι τα δάχτυλα, τις νότες, τον ήχο. Ξεχνάω ότι έχω σώμα.»
Ο μουσικός μπορεί να περάσει ώρες παρακολουθώντας κάθε λεπτομέρεια της εκτέλεσης, χωρίς να παρατηρεί ότι κρατά την αναπνοή του, σφίγγει τη γνάθο, καθηλώνει τους ώμους ή πιέζει περισσότερο από όσο χρειάζεται. Μερικές φορές, το όργανο γίνεται και ένα ασφαλές καταφύγιο: είναι ευκολότερο να συγκεντρωθούμε αποκλειστικά σε αυτό παρά να αισθανθούμε ότι στεκόμαστε οι ίδιοι μπροστά στο κοινό.
Στο μάθημα διευρύνουμε την προσοχή, ώστε να χωρά μαζί με το όργανο και ο άνθρωπος που παίζει. Παρατηρούμε την επαφή με το έδαφος, τη στήριξη, την κίνηση και την αναπνοή. Μαθαίνουμε να αναγνωρίζουμε την κόπωση και την περιττή ένταση, αντί να τις προσπερνούμε για να ολοκληρώσουμε ακόμη μία επανάληψη.
Μέσα από ήπια φωνητική εξερεύνηση, οι οργανοπαίκτες δοκιμάζουν επίσης πώς το τραγούδισμα μιας φράσης και η σύνδεσή της με την αναπνοή μπορούν να ανοίξουν διαφορετικούς δρόμους στην άρθρωση και στη μουσική έκφραση.
Όταν η φωνή δεν ανταποκρίνεται όπως στην πρόβα
«Νιώθω την αναπνοή μου ψηλά, τον λάρυγγα να ανεβαίνει και τον ήχο να βαραίνει. Πώς επανέρχομαι χωρίς να πιέσω περισσότερο;»
Για τον τραγουδιστή, αυτή η εμπειρία είναι ιδιαίτερα προσωπική: το όργανό του είναι μέρος του σώματός του. Η ένταση, η κούραση και η συναισθηματική φόρτιση μπορεί να γίνονται αισθητές στην αναπνοή, στην αίσθηση του λαιμού και στον τρόπο με τον οποίο παράγεται ο ήχοςς. Η αγωνία να «βγει» μια φράση μπορεί να τον οδηγήσει να προσπαθήσει ακόμη πιο έντονα, ενώ αυτό που αναζητά είναι περισσότερη άνεση.
Δουλεύουμε την αναγνώριση αυτών των στιγμών και την ήπια επιστροφή στη σωματική στήριξη, στην αναπνοή και στη μουσική πρόθεση. Αναζητούμε συγκεκριμένα σημεία αναφοράς που μπορούν να χρησιμοποιηθούν και πάνω στη σκηνή: την αίσθηση των πελμάτων, την απελευθέρωση μιας περιττής σύσπασης, μια σύντομη εσωτερική υπενθύμιση, την επαναφορά της προσοχής στη φράση και στον συνομιλητή.
Η εργασία αυτή συμπληρώνει τη φωνητική διδασκαλία, με προσανατολισμό σε ένα πιο άνετο τραγούδι και σε μεγαλύτερη επίγνωση της προσπάθειας. Δεν επιδιώκουμε να χειριστούμε με δύναμη τον λάρυγγα ή να επιβάλουμε μια «σωστή» αναπνοή, αλλά να αναγνωρίζουμε τι μας δυσκολεύει και πώς μπορούμε να ανταποκρινόμαστε με λιγότερη πίεση.
Όταν στην όπερα πρέπει να συμβούν όλα μαζί
«Να παρακολουθώ τον μαέστρο, να θυμάμαι το κείμενο, να ακούω την ορχήστρα, να κινούμαι, να παίζω τον ρόλο — και να παραμένει ελεύθερη η φωνή μου.»
Ο τραγουδιστής της όπερας καλείται να συντονίσει πολλές απαιτήσεις ταυτόχρονα. Μπορεί να τραγουδά μια δύσκολη φράση ενώ περπατά, σκύβει, αγκαλιάζει έναν συμπαίκτη ή εκφράζει έντονη συγκίνηση. Πώς παραμένει διαθέσιμος στη σκηνική δράση χωρίς να χάνει τα τεχνικά του σημεία αναφοράς;
Μέσα από σταδιακή εξάσκηση συνδέουμε κίνηση, λόγο, μουσική και προσοχή. Εξετάζουμε πού εμφανίζεται περιττή ένταση και πώς οργανώνεται η προετοιμασία μιας απαιτητικής στιγμής. Καλλιεργούμε ευελιξία, ώστε ο ερμηνευτής να μπορεί να ανταποκρίνεται σε όσα συμβαίνουν στη σκηνή χωρίς να προσπαθεί να ελέγχει συνειδητά κάθε λεπτομέρεια ταυτόχρονα.
Όταν το συναίσθημα χρειάζεται να γίνει έκφραση
«Πώς θα συγκινήσω χωρίς να με κατακλύσει η δική μου συγκίνηση;»
Ο καλλιτέχνης συχνά αντλεί από το προσωπικό του βίωμα: τη χαρά, την απώλεια, τον πόνο, τη μνήμη. Στη σκηνή χρειάζεται να είναι ανοιχτός και ευάλωτος, αλλά και αρκετά σταθερός ώστε να συνεχίσει να ερμηνεύει.
Διερευνούμε τη διαφορά ανάμεσα στο να βιώνουμε ένα συναίσθημα και στο να του δίνουμε καλλιτεχνική μορφή. Μαθαίνουμε να το αναγνωρίζουμε, να επιλέγουμε πώς θα το εκφράσουμε και να επιστρέφουμε σε σημεία στήριξης όταν η φόρτιση μεγαλώνει. Η έκφραση μπορεί έτσι να αποκτά εύρος χωρίς να απαιτεί από τον καλλιτέχνη να εξαντλεί τα προσωπικά του αποθέματα σε κάθε εμφάνιση.
Οι πρακτικές του μαθήματος
Η δουλειά προσαρμόζεται στις ανάγκες του μουσικού, στο όργανο ή στη φωνή του και στις συνθήκες στις οποίες καλείται να εμφανιστεί. Περιλαμβάνει:
Σωματική προθέρμανση και ήπια κινητοποίηση, ώστε η μελέτη και η σκηνική δράση να ξεκινούν με επίγνωση και ετοιμότητα.
Διατάσεις και πρακτικές αποφόρτισης, προσαρμοσμένες στο σώμα και στις απαιτήσεις της μουσικής δραστηριότητας.
Παρατήρηση της αναπνοής και ήπιες αναπνευστικές πρακτικές, χωρίς πίεση, με στόχο την εξοικείωση με τις αντιδράσεις μας.
Γείωση και παρουσία στο σώμα, μέσα από την επαφή με το έδαφος, τη στήριξη και τις σωματικές αισθήσεις.
Διαλογισμό και εξάσκηση της προσοχής, για να αναγνωρίζουμε τις σκέψεις που μας αποσπούν και να επιστρέφουμε στη μουσική πράξη.
Καθοδηγούμενο οραματισμό και νοητική πρόβα, πρακτικές που χρησιμοποιούνται και στην αθλητική προετοιμασία, για εξοικείωση με τις απαιτήσεις μιας εμφάνισης.
Προσωπικές ρουτίνες σκηνικής προετοιμασίας, καθώς και εξάσκηση στην επαναφορά μετά από ένα λάθος ή μια απρόβλεπτη στιγμή.
Ήπια φωνητική εξερεύνηση, που συνδέει αναπνοή, ήχο και μουσική πρόθεση.
Συνεδρίες ήχου και ηχοθεραπείας, ως βιωματικό χώρο ακρόασης και χαλάρωσης, με πρόθεση να δημιουργείται εσωτερικός χώρος για την έκφραση.
Μετά τη συναυλία: πώς αφήνω την ένταση και συνεχίζω;
«Τελείωσε η εμφάνιση, αλλά εγώ συνεχίζω να την ξαναπαίζω στο μυαλό μου.»
Η αποφόρτιση αφορά και το σώμα και τον τρόπο με τον οποίο επεξεργαζόμαστε την εμπειρία. Δίνουμε χρόνο στην ήπια κίνηση, στην ανάπαυση και στην επιστροφή από την ένταση της σκηνής στην καθημερινότητα. Μαθαίνουμε να παρατηρούμε τι συνέβη χωρίς να μετατρέπουμε κάθε δυσκολία σε προσωπική αποτυχία.
Από την πρώτη μαθητική συναυλία μέχρι την επαγγελματική ακρόαση, μια δύσκολη εμφάνιση χρειάζεται υποστήριξη και συγκεκριμένη επεξεργασία: τι λειτούργησε, τι μας δυσκόλεψε, τι μπορούμε να προετοιμάσουμε διαφορετικά. Έτσι, η προηγούμενη εμπειρία μπορεί να γίνει γνώση για την επόμενη.
Στόχος είναι να αποκτήσεις εργαλεία που μπορείς πραγματικά να χρησιμοποιήσεις τη στιγμή που τα χρειάζεσαι: πριν από την πρώτη νότα, μέσα σε μια δύσκολη φράση και όταν κατεβαίνεις από τη σκηνή. Να νιώθεις ότι, μαζί με την τεχνική σου, έχεις και τον εαυτό σου ως στήριγμα.
Με τη Λεονώρα - Χριστίνα Γαϊτάνου