Ηχοθεραπεία - Αποφόρτιση Μουσικών μέσω του Ήχου

Ως μουσικοί, εργαζόμαστε καθημερινά με ένα εξαιρετικά ισχυρό εργαλείο: τον ήχο. Πόσο συχνά, όμως, επιτρέπουμε στον ίδιο τον ήχο να λειτουργήσει πάνω σε εμάς;

Ο ήχος είναι δόνηση. Είναι ένα μηχανικό κύμα που μεταδίδεται μέσα από ένα μέσο δημιουργώντας μεταβολές πίεσης και γίνεται αντιληπτό όχι μόνο από την ακοή μας αλλά, ιδιαίτερα στις χαμηλότερες συχνότητες και σε επαρκή ένταση, και ως σωματική δόνηση. Η φωνή, τα τύμπανα, τα gong και άλλα όργανα πλούσια σε αρμονικές μπορούν να δημιουργήσουν μια έντονα βιωματική εμπειρία ακρόασης και αίσθησης.

Για έναν μουσικό, όμως, η ακρόαση σπάνια είναι ουδέτερη. Το εκπαιδευμένο αυτί έχει μάθει να αναγνωρίζει, να προβλέπει και να αναλύει: τονικότητα, αρμονία, ρυθμό, φραζάρισμα, τεχνική, φόρμα. Αυτό που αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα εργαλεία του καλλιτέχνη μπορεί ταυτόχρονα να σημαίνει ότι ακόμη και όταν «ξεκουράζεται ακούγοντας μουσική», ένα μέρος του νου εξακολουθεί να εργάζεται.

Η ηχοθεραπευτική εμπειρία προτείνει κάτι διαφορετικό: για λίγο, δεν χρειάζεται να κάνεις τίποτα με τον ήχο. Δεν χρειάζεται να τον ερμηνεύσεις, να τον εκτελέσεις, να τον αξιολογήσεις ή να τον κατανοήσεις. Μπορείς απλώς να τον δεχθείς.

Μέσα από παρατεταμένους τόνους, αρμονικές, φωνή, επαναλαμβανόμενους ρυθμούς και τη σωματική αίσθηση της δόνησης δημιουργείται ένα συνεχές ηχητικό περιβάλλον που μπορεί να διευκολύνει την απορρόφηση της προσοχής και τη βαθιά χαλάρωση. Η ακουστική έρευνα δείχνει ότι ο εγκέφαλος μπορεί να συγχρονίζει πλευρές της νευρωνικής του δραστηριότητας με επαναλαμβανόμενα ρυθμικά ερεθίσματα — ένα φαινόμενο που ονομάζεται neural entrainment.

Οι θήτα εγκεφαλικοί ρυθμοί, περίπου 4–8 Hz, παρατηρούνται μεταξύ άλλων σε καταστάσεις υπνηλίας και εσωτερικά στραμμένης προσοχής. Σε ορισμένες ηχοθεραπευτικές προσεγγίσεις, όπως η BAST (British Academy of Sound Therapy), χρησιμοποιούνται τεχνικές rhythmic και tonal entrainment με πρόθεση να διευκολύνουν τη μετάβαση σε βαθύτερα απορροφητικές καταστάσεις, που περιγράφονται ως Altered States of Consciousness (ASC) — μεταβαλλόμενες καταστάσεις συνείδησης.

Από την εγρήγορση στην ανάπαυση

Η καθημερινότητα του σύγχρονου ανθρώπου χαρακτηρίζεται συχνά από συνεχή διέγερση, πληροφορία και απαίτηση για απόκριση. Για τον επαγγελματία καλλιτέχνη προστίθενται οι πρόβες, η έκθεση, η αξιολόγηση, η ακρίβεια της εκτέλεσης και η ένταση της σκηνικής παρουσίας.

Γι' αυτό η δυνατότητα μετάβασης από τη συνεχή ενεργοποίηση προς την ανάπαυση και αποκατάσταση αποκτά ιδιαίτερη σημασία.

Το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα συμμετέχει στις φυσιολογικές διαδικασίες ανάπαυσης και αποκατάστασης του οργανισμού. Σύγχρονες μελέτες μουσικών παρεμβάσεων έχουν καταγράψει μεταβολές στην καρδιακή συχνότητα και στη μεταβλητότητα του καρδιακού ρυθμού (HRV), συμβατές σε ορισμένες συνθήκες με μεγαλύτερη παρασυμπαθητική δραστηριότητα, αν και τα αποτελέσματα εξαρτώνται από το είδος και το πλαίσιο της παρέμβασης.

Στην ηχοθεραπεία, λοιπόν, ο στόχος δεν είναι να “πετύχουμε” μια συγκεκριμένη κατάσταση. Είναι να δημιουργήσουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες ο άνθρωπος μπορεί να σταματήσει προσωρινά να προσπαθεί.

Και για έναν μουσικό αυτό μπορεί να είναι ιδιαίτερα πολύτιμο:

Από το να παράγει ήχο, στο να τον δέχεται.
Από το να ακούει αναλυτικά, στο να ακούει βιωματικά.
Από το να ελέγχει, στο να επιτρέπει.
Από την performance, στην παρουσία.

Μέσα σε αυτή την παύση μπορεί να εμφανιστεί βαθύτερη σωματική χαλάρωση, αίσθηση αποφόρτισης, εσωτερική ησυχία και χώρος για το συναίσθημα. Κάποιοι άνθρωποι βιώνουν αυτή τη διαδικασία ως συναισθηματική απελευθέρωση ή κάθαρση — μια εμπειρία που είναι προσωπική και δεν χρειάζεται να είναι ίδια για όλους.

Μια σύγχρονη πρακτική με αρχαίες αναφορές

Η σύνδεση μουσικής, αρμονίας και ανθρώπινης ευεξίας δεν αποτελεί αποκλειστικά σύγχρονη αναζήτηση. Στην αρχαιοελληνική σκέψη συναντάμε ήδη τη μουσική σε σχέση με την ψυχική κατάσταση και την έννοια του εξαγνισμού. Η πυθαγόρεια παράδοση συνέδεσε τη μουσική και την αρμονία με πρακτικές κάθαρσης της ψυχής, αν και χρειάζεται να διακρίνουμε τις ιστορικές πηγές από μεταγενέστερες παραδόσεις γύρω από τον Πυθαγόρα.

Αργότερα, στην αρχαία ελληνική ιατρική παράδοση συναντάμε επίσης τη χρήση της μουσικής μαζί με άλλες πρακτικές, όπως η κίνηση, τα λουτρά και η σωματική φροντίδα.

Σήμερα δεν χρειάζεται να αναπαράγουμε το παρελθόν ούτε να αποδώσουμε στον ήχο ιδιότητες που δεν έχουν επιστημονικά τεκμηριωθεί. Μπορούμε όμως να επαναφέρουμε μια πολύ παλιά και ουσιαστική ερώτηση:

Τι συμβαίνει όταν η μουσική παύει για λίγο να είναι κάτι που πρέπει να εκτελέσουμε — και γίνεται ένας χώρος μέσα στον οποίο μπορούμε να αναπαυθούμε;

Για τον μουσικό, που έχει εκπαιδευτεί για χρόνια να δίνει μέσα από τον ήχο, η ηχοθεραπεία μπορεί να αποτελέσει έναν χώρο όπου ο ίδιος γίνεται ο δέκτης.

Έναν χώρο αποφόρτισης, βαθιάς ακρόασης και επιστροφής στο σώμα.
Έναν χώρο όπου δεν χρειάζεται να αποδείξει, να αναλύσει ή να ερμηνεύσει τίποτα.

Μόνο να ακούσει. Και να επιτρέψει στον εαυτό του να ακουστεί.

Με τη Λεονώρα Χριστίνα Γαϊτάνου